Znaczki testowe

1969 Kościół Grundvig - próba.

W czerwcu 1968 roku Poczta Duńska zakupiła maszynę drukarską nr 3 do drukowania znaczków metodą stalorytniczą drukującą w jednym, dwóch lub trzech kolorach z jednej płyty stalorytniczej. Na potrzeby uruchomienia i przetestowania maszyny zamówiono sztych znaczka, który wykonał Czesław Słania, a jego motywem był rysunek kościoła Grundvig [36, str. 267]. Koncepcja została przyjęta na posiedzeniu zarządu drukarni Frimærketrykkeriet 22-go sierpnia 1967 roku. Słania odwiedził kościół razem z dyrektorem drukarni inż. R Sundgardem we wrześniu 1967. Słania nie wykonywał żadnych rysunków na miejscu, a jedynie na bazie wrażenia jakie wyniósł z tej wizji lokalnej, namalował akwarelę, która posłużyła jako projekt do wykonania płyty. Sztych został dostarczony po trzech tygodniach 22-go września, na bazie którego drukarnia wykonała formę drukową. Płyta oryginałowa była wykorzystywana do próbnych wydruków zarówno w Niemczech, gdzie maszyna była zmontowana przed jej dostarczeniem do Danii oraz już w Danii, po ostatecznym zamontowaniu jej w drukarni, ale jeszcze przed jej zaplombowaniem. Arkusze wydrukowane w tym czasie nie były numerowane, stąd nie ma informacji jaki mógłby być ich nakład, jako że nie był on jeszcze poddany kontroli nakładu [z ulotki wydrukowanej przez Danske Filatelisters Fællesfond DFF, dołączanej do kompletu trzech sprzedawanych przez nich znaczków próbnych]. Z opracowania P&T w Kopenhadze [48, str. 36] wynika, że przekazany nakład próbny wynosił 500 arkuszy po 50 szt. i zawierał trzy warianty:

A jasnozielony/brązowy/niebieski na zwykłym papierze;

B ciemnozielony/ciemnobrązowy/niebieski na zwykłym papierze;

AF jasnozielony/brązowy/niebieski na papierze fluorescencyjnym.

Do obiegu filatelistycznego przedostały się również inne odmiany kolorystyczne. Poniżej brązowy/zielony/niebieski, niebieski/brązowy, brązowy, czerwony, niebieski i sam kościół brązowy; na zwykłym papierze.

Grundvig prøve typ A
Grundvig prøve typ B
Grundvig prøve typ AF
Grundvig prøve brązowy/zielony/niebieski z podpisem
Grundvig prøve brązowy z podpisem
Grundvig prøve niebiesko/brązowy z podpisem
Grundvig prøve sam kościół brązowy z podpisem
Grundvig prøve czerwony z podpisem
Grundvig prøve niebieski z podpisem

1980 znaczek próbny tzw. DFF.

W 1980 roku Poczta Duńska zakupiła nową maszynę drukarską Goebel „M4”. Aby ją przetestować, w 1980 r. Denmark Post and Telegraph Services (P&T) zleciło przygotowanie znaczka testowego, którego projekt wykonał duński artysta Mads Stage, a sztych rytował Czesław Słania. Projekt przedstawia pomnik króla Fryderyka VII na koniu, który usytuowany jest na placu naprzeciwko zamku Christiansborg, widziany od strony południowowschodniej w kierunku tzw. Budynku Plauga¹. Podobne ujęcie przedstawione jest na fotografii wykonanej w czasie kiedy stawiano pomnik. Dodatkowo, w oddali, za Budynkiem Plauga, widoczna jest wieża budynku Højbrohus² .

Widok pomnika Frederyka VII na koniu z 1873 roku, fotograf nieznany; ze zbiorów Muzeum Kopenhagi - httpskbhbilleder.dkkbh-museum90263
Budynek Plauga, fot. Ernst Nyrop Larsen 1908 rok
Højbrohus, fot. Fritz Theodor Benzen 1900 rok

Znaczek ten nigdy nie ukazał się w obiegu handlowym, ale w 1985 r. ten sam motyw wykorzystała drukarnia, należąca do poczty duńskiej Frimærketrykkeriet w Ballerup, do wydrukowania próbnego znaczka na nowym papierze drukarskim wyprodukowanym w Danii. Ten próbny nakład przekazany został do Duńskiej Federacji Filatelistycznej (DFF) w ramach wspierania rozwoju filatelistyki. Marginesy arkuszy zostały usunięte, a znaczki były sprzedawane tylko jako single, czworobloki i paski po 4 sztuki. Nakład wynosił 251.621 szt. [36, str. 267]. Arkusze próbne zawierały 45 znaczków, bo górny rząd był używany jako obszar pomiarowy, a druk występował w następujących kombinacjach [48, str. 36]:

Jednokolorowy staloryt;
Jeden kolor stalorytu oraz jeden kolor rotograwiury;
Trzy kolorowy staloryt;
Trzy kolorowy staloryt oraz jeden kolor rotograwiurowy;
Jednokolorowy staloryt oraz trzy kolorowy offset;
Czterokolorowy offset.

Więcej oficjalnych informacji na temat tego wydania nie zdołałem uzyskać. Taka sytuacja, w połączeniu z pojawianiem się na rynku różnych kombinacji kolorystycznych, prowadzi do dociekań na temat sposobu drukowania tego znaczka testowego, a nawet na temat płyt, które były wykonane przez Słanię. Poniżej dwa wiodące stanowiska.

Mark L. Wille szczegółowo przeanalizował sposób powstania znaczka testowego, a wnioski przedstawił w opracowaniu Denmark’s M4 Test Stamps: Illustrating the Record [47]. Podaje on, że Słania wykonał dwie płyty do tego projektu, które stanowiły formy pierwotne (w opracowaniu nazywa je matrycami). Jedna bez napisu PRØVE, którą opisuje jako Matryca I, a druga z napisem PRØVE opisana jako Matryca II. Różnią się one dosyć zasadniczo w ujęciu projektu znaczka oraz niektórymi szczegółami. Poniżej powiększone odbitki z obu płyt oryginałowych.

Matryca I, źródło [47, str. 3]
Matryca II, źródło [47, str. 3]

Kwestia wyrytego napisu PRØVE jest oczywistą różnicą, ale nie da się jedynie na podstawie tego napisu ustalić jakie znaczki mogły być drukowane z jednej lub z drugiej płyty. Napis był wprowadzany offsetowo, a ewentualne naniesienie go dodatkowo z płyty w kombinowanym druku offsetowo-stalorytowym jest praktycznie nie do odróżnienia. Dlatego Mark Wille wprowadził kilka innych wyróżników charakteryzujących różnice między matrycami.

W Matrycy I trzy ptaki w lewym górnym rogu są bliżej siebie i bliżej drzew niż w Matrycy II.
W Matryca II górny ptak wychodzi powyżej linii drzew.
Matryca II ma znacznie więcej szczegółów rytowanych/cieniowanych, charakterystycznych dla techniki stalorytniczej, podczas gdy Matryca I wygląda jak rysunek z bloku rysunkowego.
Inaczej wyglądają też szczegóły Budynku Plauga – w Matrycy I mają znacznie mniej szczegółów. Głównie okap na budynku jest jedynie naszkicowany, podczas gdy w Matrycy II oddane jest ząbkowania na okapie istniejące na rzeczywistym budynku.
Różnica widoczna jest również w szczegółach latarni (w lewym, dolnym rogu). W Matrycy I jest mniej szczegółów samej latarni, za to więcej kresek pokazujących cienie.
Wieża Højbrohus nad Budynkiem Plauga w Matrycy II zawiera więcej szczegółów. W Matrycy I jest tylko zarysowana.

Nie można stwierdzić, która z płyt była rytowana przez Słanię wcześniej, ani która była wcześniej wykorzystywana do testowania maszyny. Dlatego Mark Wille przyjął kryterium ilości drukowanych przykładów. Matryca I była mniej wykorzystywana, a Matryca II dała więcej różnych przykładów testowych. Ostatecznie znaczki testowe, które były przekazane dla filatelistów w DFF, były drukowane z Matrycy I na zwykłym papierze.

Nowa maszyna drukarska M4 została oddana do eksploatacji 23-go listopada 1981 roku. Zgodnie z procedurami, po prawidłowym zakończeniu rozruch maszyny, zarówno molety jak cylindry drukarskie znaczka testowego zostały zniszczone. Zostały jedynie płyty oryginałowe, które przekazano do Muzeum Poczty i Telekomininacji, tak jak wszystkie dotychczas wykorzystywane płyty oryginałowe od 1933 roku. Molety i cylindry drukarskie zostały przekazane do recyklingu. W 1985 roku drukarnia Stamp Printing Office (SPO) ponownie pobrała z muzeum płytę oryginałową Matryca I do wykonania nowej molety i cylindra drukarskiego, w związku z próbami papieru i drukiem nakładu dla Duńskiej Federacji Filatelistycznej (DFF). Nowy znaczek testowy był drukowany metodą kombinowaną staloryt w kolorze czarnym oraz offset w kolorach cyan (odcień niebieskiego z zielonymi tonami – podstawowy kolor w palecie CMYK), meganta (intensywny odcień różu, który powstaje z połączenia czerwieni i fioletu) oraz żółty; na standardowym papierze znaczkowym powlekanym żółtą warstwą fluorescencyjną. Drukarnia SPO przygotowała znaczki do przekazania dla DFF w ten sposób, że rozdzieliła arkusze na pojedyncze znaczki, czterobloki i paski po 4 sztuki. Pozostawiony został jeden cały arkusz dla Muzeum Poczty i Telekomunikacji. Pojawiały się spekulacje, że Matryca I oraz jej konfiguracje testowe pochodziły z nowej płyty specjalnie wykonanej na potrzeby nakładu dla DFF. Mark L. Wille wykazuje w swoim opracowaniu, że nie jest to możliwe. Przygotowanie tej edycji znaczka testowego odbyło się zgodnie procedurami, bez żadnych eksperymentów i dodatkowych prób. Ponadto rytownicy datują swoje prace i nie ma możliwości antydatowania wykonywanej płyty, której obieg w systemie jest szczegółowo dokumentowy, a tym bardziej po 5 latach [47, str. 16].

Znaczek testowy dla DFF - Matryca I, druk kombinowany - czarny staloryt i trzy kolory offsetowe (cyan, meganta i żółty) na papierze fosforyzujacym na biało
Znaczek testowy - Matryca II, trzy kolory stalorytnicze (niebieski, czarny, zielony) na zwykłym papierze
Znaczek testowy - Matryca II, staloryt czarny, szaroniebieski podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Znaczek testowy - Matryca II, staloryt zielony, niebieskozielony podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Znaczek testowy - Matryca II, żółty podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Znaczek testowy - Matryca II, różowy podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Znaczek testowy - Matryca II, staloryt czarny, niebieski podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Znaczek testowy - Matryca II, staloryt zielony, różowy podkład offsetowy, paier fluorescencyjny żołty
Koperta ze znaczkiem testowym dla DFF, podpisana

Trochę bardziej spiskową teorię przedstawia firma filatelistyczna Jay Smith & Associates (The Scandinavian Specialist since 1973) ze Snow Camp w Karolinie Północnej z USA³, która oferuje do sprzedaży najróżniejsze warianty znaczka testowego z pomnikiem Fryderyka VII na koniu.

Według Jay Smith & Associates projekt przedstawia wyimaginowany widok Kopenhagi, z konnym posągiem przed Pałacem Królewskim w centrum. Po lewej stronie znajduje się niewielki fragment Pałacu Christiansborg (Budynek Parlamentu), a po prawej częściowy widok na Królewski Pałac Mieszkalny (Amalienborg). Jak wykazuje Mark L. Wille jedyną prawdziwą informacją jest to, że przedstawia on posąg przed Pałacem Królewskim.
Podają ponadto informacje, że po testach z 1980 roku, oryginalna płyta drukarska i matryca, zostały zniszczone lub zagubione. W 1985 roku wykonano nową matrycę i nową płytę. Nigdzie nie ma źródła tej informacji.
W konsekwencji przyjmują w swoich opisach, że to co jest przez Marka Wille określane mianem Matrycy I, oni nazywają wydaniem z 1985 roku i odwrotnie, Matryca II jest wydaniem z 1980 roku. Wymieniają przy tym wiele dodatkowych elementów różniących te płyty.

Z pewnością wiele niedomówień związanych z drukiem tych znaczków testowych dałoby się wyjaśnić, bo Muzeum Poczty i Telekomunikacji w Kopenhadze dysponuje tymi informacjami. Jednak, jak wykazywałem wcześniej, instytucja ta nie odpowiada na pytania, zasłaniając się brakami kadrowymi.

Przypisy